Menter Treftadaeth Treflun
Aberteifi

Castell Aberteifi

418 AD
Mae Ceredigion yn cael ei enwi ar ôl Ceredig, mab y Pennaeth Cymreig Cunedda

1093
Mae Roger de Montgomery yn sefydlu’r dref a Chastell Aberteifi

1100
Adeiladwyd Castell Cilgerran

1109
Mae Nest, y Gymraes brydferth adnabyddus yn cael ei chipio o Gastell Cilgerran gan Dywysog Owain o Bowys, a oedd mewn cariad â hi. Mae ei gðr, Gerald o Benfro, yn dianc trwy dwll gwastraff toiled ym muriau’r castell.

1110
Adeiladwyd yr ail gastell yn Aberteifi

1120
Mae Abaty Llandudoch yn cael ei sefydlu ar safle mynachdy cyn-Normanaidd

1136
Mae Rhys ap Gruffydd yn arwain brwydr Crug Mawr yn erbyn y Normaniaid

1155
Mae Fflandryswyr yn ymosod ar Mwnt ond mae'r Cymry yn eu gwthio yn ôl, galwyd hwn yn Sul Coch y Mwnt [chwith]

1165
Mae Rhys ap Gruffydd yn gorchfygu Aberteifi i’r Cymry

1171
Mae Castell Aberteifi yn cael ei ailadeiladu gan ddefnyddio cerrig a morter [gweler y llun uchaf ar y chwith]

1176
Mae Arglwydd Rhys yn cynnal Eisteddfod Genedlaethol gyntaf Cymru yn Aberteifi

1244
Mae’r Normaniaid yn adeiladu mur cerrig y dref

1485
Mae Harri Tudur yn aros yng nghastell Aberteifi yn ystod yr orymdaith i Gae Bosworth

1645
Mae milwyr Oliver Cromwell yn ymosod ar Gastell Aberteifi yn ystod y Rhyfel Cartref Seisnig

1793
Mae John Nash yn adeiladu carchar Aberteifi

1805
Mae John Bowen yn Atgyweirio adfeilion Castell Aberteifi

1815
Cofrestrwyd 300 o longau ym mhorthladd Aberteifi

1922
Ailagorodd Mrs Lloyd George Briordy Aberteifi fel ysbyty

1976
Cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn Aberteifi

1987
Agorwyd Theatr Mwldan gan Syr Geraint Evans

1993
Codwyd cofadail i’r Eisteddfod gyntaf ger y safle gwreiddiol

Castell Aberteifi

Codwyd y Castell y gellir ei weld heddiw yn Aberteifi ei hun yn 1100 gan Gilbert de Clare ac os byddai wedi sylweddoli faint o drafferth y byddai hyn yn ei achosi, efallai na fyddai wedi trafferthu. Dros y 100 mlynedd nesaf, gwelwyd y castell yn newid dwylo yn gyson rhwng y Normaniaid a’r Cymry.

Llwyddodd mab De Clare i adfer y castell ym 1136, yr un flwyddyn ag yr arweiniodd Rhys ap Gruffydd, tywysog y Deheubarth, neu Arglwydd Rhys, y gorchfygiad yn erbyn y Normaniaid yn y dref ym mrwydr waedlyd Crug Mawr. Ei wobr oedd y castell ac aeth ati i’w drawsnewid o’i strwythur pren gwreiddiol yn strwythur cerrig.

Rhys fu perchennog balch y castell tan ei farwolaeth ym 1197, a oedd yn gychwyn cyfnod arall o wrthdaro. Gwelwyd ei feibion, Maelgwn a Gruffydd yn dadlau dros eu hetifeddiaeth, ac arweiniodd hyn at Faelgwn yn ildio Gruffydd i’r Normaniaid gan werthu’r Castell i Frenin John

Bu Castell Aberteifi yn gartref i amrywiaeth o berchnogion Normanaidd nes i Llywelyn Fawr ymosod arno a’i ddinistrio i ddangos ei nerth. Mewn ymryson hanesyddol, gwelwyd William Marshal y Norman yn rheoli’r safle nesaf, ac fe’i ddilynwyd ef gan y Cymry a Norman arall.

Ar ôl y goncwest olaf hon gan Norman yn y 1240au, ailadeiladwyd y castell. Adeiladwyd dau dðr, gorthwr newydd a mur i’r dref er mwyn creu’r cadarnle, y mae ymwelwyr yn gallu gweld eu hadfeilion heddiw.

Erbyn diwedd y drydedd ganrif ar ddeg, hawliodd Brenin Edward 1af y castell. Gwelwyd heddwch yn y castell am bron i bedair canrif, tan 1645 a’r Rhyfel Cartref Seisnig, pan benderfynodd Oliver Cromwell ymosod ar y murfylchau. Achoswyd cymaint o ddifrod fel y bu’r castell yn wag tan y 1800au cynnar, pan adeiladwyd plasty preifat ar y safle, gan derfynu’r cythrwfl sydd wedi rhoi ei threftadaeth unigryw i Gastell Aberteifi.

Porthladd Aberteifi

Roedd Aberteifi wedi bod yn borthladd ers y Canol Oesoedd cynnar ac roedd ei bwysigrwydd yn deillio o’i leoliad strategol ar lannau afon Teifi – y porth i ddyffryn ffrwythlon Teifi. Roedd ehangder helaeth y dðr islaw’r bont yn berffaith er mwyn ei ddatblygu i fod yn borthladd ac yn ystod y cyfnod canoloesol, arweiniodd hyn at gynyddu pwysigrwydd Aberteifi fel canolfan fasnachu trwy fod yn lleoliad i fewnforio pysgod iddo ac i allforio cynnyrch fferm lleol, rhisgl derw, penwaig hallt a llechi Cilgerran oddi yno i Iwerddon a rhannau gorllewinol yr Ynysoedd Prydeinig.

Erbyn oes Elisabeth, roedd Aberteifi wedi tyfu i fod y porthladd pwysicaf yng Nghymru ac eithrio Aberdaugleddau, ac roedd yn awdurdodi dros ardal a oedd yn ymestyn o Abergwaun i Aberaeron.

Yn ystod y ganrif nesaf, sefydlwyd y diwydiant adeiladu llongau yn Aberteifi, ynghyd â’r masnachau ategol sy’n gysylltiedig â gweithgarwch morol, megis cynhyrchu hwyliau a rhaffau, llosgi calch a bwrw haearn. Yn ystod y ddeunawfed ganrif, gwelwyd porthladd Aberteifi yn tyfu eto, gan ddelio â nwyddau a oedd yn amrywio o halen i prðns ac o gorn i tar. Adeiladwyd tþ tollau i ymdopi â’r masnachu cynyddol yn St Mary’s Street gyferbyn â Chancery Lane.

Gwelwyd y cysylltiadau masnachol rhyngwladol a lleoliad delfrydol Aberteifi yn dwyn ffyniant digyffelyb i’r ardal. Erbyn y 1800au cynnar, cofrestrwyd ymhell dros 300 o longau yn Aberteifi, gan gyflogi 1000 o ddynion. Roedd yn fwy na Bryste ar un adeg hyd yn oed ac roedd ei llongau yn hwylio i gyrchfannau mor bell â’r Ariannin, yr Ynysoedd Dedwydd a Chanada. Nid yn unig yr oedd Aberteifi yn ffynnu fel porthladd masnachu, ond fe’i gwelwyd yn datblygu i fod yn ganolfan i ddiwydiant adeiladu llongau llewyrchus a leolwyd yn Netpool (lle y ceir parc prydferth heddiw) ac i lawr yr afon ymhellach yn Llandudoch. Adeiladwyd cannoedd o longau ar lan afon Teifi – roedd rhai ohonynt yn pwyso hyd at 400 tunnell. Roedd rhai o’r llongau hyn yn cario pobl ac yn wir, daeth Aberteifi yn un o’r porthladdoedd mwyaf yn y wlad ar gyfer ymfudo trawsatlantig, gan anfon llongau fel Active ac Albion i New Brunswick yng Nghanada a Triton i Efrog Newydd.

Erbyn diwedd y 18fed ganrif, gwelwyd y ffaith bod llongau ager yn disodli’r llongau hwylio, ynghyd â’r ffaith bod yr afon wedi llenwi â llaid a dyfodiad y rheilffordd ym 1895, at gwymp Aberteifi yn y pen draw fel porthladd rhyngwladol. Er gwaethaf yr ymdrechion i adfer ffyniant y porthladd ar ôl y rhyfel byd cyntaf, gwelwyd ei ddirywiad yn parhau, nes i longau masnachol ymweld â’r dref am y tro olaf ym 1942.

Fodd bynnag, mae nifer y llongau pleser sy’n defnyddio afon Teifi wedi cynyddu yn ddiweddar ac er bod y llongau cargo mawr wedi mynd am byth efallai, efallai y bydd rôl Aberteifi fel canolfan forol i dwristiaid yn gychwyn oes newydd lewyrchus yng nghyswllt hir a gwerth chweil y dref gydag Afon Teifi. Mae dyfrgi efydd o faint naturiol sydd wedi’i gerfio’n brydferth ar graig, bellach yn sefyll ar y cei, cofadail trawiadol i afon Teifi – un o gadarnleoedd olaf dyfrgwn afon ym Mhrydain. Dadorchuddiwyd hwn gan Dr. David Bellamy ar Gei Tywysog Charles ym 1988.

Canolfan Dreftadaeth Aberteifi

Hanes Aberteifi trwy gyfrwng arddangosiadau cyfrifiadurol rhyngweithiol a statig, ynghyd â chaffi ar lan yr afon sy’n cynnwys seddau y tu mewn a thu allan, a siop grefftau. Arddangosfeydd ar themâu lleol sy’n newid.
Cei Teifi, Aberteifi (01239 614404)